طوفان الاقصی بازگشت امر انسانی به مرکز تاریخ بود

به گزارش ایکنا، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی امروز به مناسبت روز ملی مبارزه با استکبار جهانی نشست تخصصی با عنوان « استکبار ستیزی از مفاهیم نظری تا معانی فلسفی » برگزار کرد. در این نشست سعید زیباکلام، بیژن عبدالکریمی و سید جواد میری به سخنرانی پرداختند.

به گزارش ایکنا، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی امروز به مناسبت روز ملی مبارزه با استکبار جهانی نشست تخصصی با عنوان «استکبار ستیزی از مفاهیم نظری تا معانی فلسفی» برگزار کرد. در این نشست سعید زیباکلام، بیژن عبدالکریمی و سید جواد میری به سخنرانی پرداختند.

بیژن عبدالکریمی، استاد فلسفه در سخنانی با عنوان «معانی فلسفی و نتایج متافیزیکی رخداد طوفان الاقصی» بیان کرد: قصد دارم از منظر یک دانش آموخته فلسفه و با رویکردی پدیدارشناسانه به رویداد هفتم اکتبر 2023 بنگرم و بدون ورود به ارزش گذاری های سیاسی، معانی و دلالت های فلسفی آن را بررسی کنم. این رویداد را باید در معنای فلسفی و متافیزیکی کلمه، به مثابه یک «رخداد» و نقطه عطفی در تاریخ سیاسی و معنوی خاورمیانه و حتی در تصور ما از نظم جهانی بررسی کرد.

عبدالکریمی با اشاره به مفهوم رخداد تببین کرد: رخداد در معنای فلسفی، صرفاً اتفاقی غیرمنتظره نیست، بلکه حادثه ای است که قواعد و چارچوب های پیشین فهم واقعیت را مختل می کند. پیش از هفتم اکتبر، تصور مسلط این بود که می توان مسئله فلسطین را مدیریت کرد، بی آنکه ضرورتاً آن را حل کرد. روند عادی سازی روابط اسرائیل با برخی کشورهای عربی و تلاش برای قرار دادن مسئله فلسطین در حاشیه تحولات منطقه، بر همین تصور استوار بود. با وقوع طوفان الاقصی، این تلقی به شدت به پرسش گرفته شد و مسئله فلسطین بار دیگر به موضوعی محوری، نه فقط در سیاست خاورمیانه، بلکه در افکار عمومی جهان تبدیل شد. اگر بخواهم با زبان هایدگر سخن بگویم، هفتم اکتبر امر سرکوب شده و به حاشیه رانده شده را دوباره به مرکز صحنه تاریخ بازگرداند.

نادیده گرفتن امر انسانی، زمینه ساز طغیان است

این استاد فلسفه با تأکید بر اینکه یکی از دلالت های مهم این رخداد، ضرورت توجه به امر انسانی و پیامدهای نادیده گرفتن آن است، توضیح داد: مسئله فقط نقد غرب نیست؛ این نقد می تواند متوجه خود ما نیز باشد. نمی توان دیگری را نادیده گرفت؛ همان گونه که یک حاکمیت نمی تواند سوژه انسانی و مطالبات بخش هایی از جامعه خود را نادیده بگیرد. امر انسانی را نمی توان از صحنه حذف کرد و نادیده گرفتگان ممکن است در برابر نظمی که آنان را به حاشیه رانده است، طغیان کنند. بخشی از جامعه ما نیز احساس نادیده گرفته شدن دارد و این مسئله نیازمند بازاندیشی است. محرومان می توانند علیه الیگارشی ها طغیان کنند و این خطری است که باید درباره آن اندیشید. بنابراین، دلالت این بحث صرفاً متوجه مناسبات بین المللی نیست، بلکه در تحلیل وضعیت اجتماعی و سیاسی خودمان نیز اهمیت دارد.

برتری تکنولوژیک الزاماً به معنای امنیت وجودی نیست

عبدالکریمی در ادامه، یکی دیگر از پیامدهای فلسفی طوفان الاقصی را به چالش کشیده شدن مفهوم امنیت دانست و گفت: اسرائیل از پیشرفته ترین نظام های اطلاعاتی، فناوری های نظامی، سامانه های دفاعی و مراقبتی برخوردار است؛ بااین حال، رویداد هفتم اکتبر نشان داد که برتری تکنولوژیک الزاماً به معنای امنیت وجودی نیست. میان امنیت تکنولوژیک و امنیت تاریخی و سیاسی تفاوت وجود دارد. ممکن است بتوان یک مسئله تاریخی را با فناوری و ابزارهای نظامی کنترل کرد، اما کنترل کردن الزاماً به معنای حل مسئله نیست. اگر مسئله ای تاریخی حل نشده باقی بماند، نمی توان با تکیه بر فناوری آن را برای همیشه از میان برد یا صورت مسئله را حذف کرد.

این استاد فلسفه با اشاره به محدودیت های عقل محاسبه گر انسان مدرن بیان کرد: انسان مدرن گمان می کند با محاسبه، تکنولوژی و سامان دهی می تواند همه امور را در اختیار خود قرار دهد؛ اما تاریخ گاه با رخدادهایی پیش بینی ناپذیر، محدودیت این تصور را آشکار می کند. هفتم اکتبر از جمله رویدادهایی بود که توهم پیش بینی پذیری و کنترل پذیری کامل جهان را به پرسش کشید.

طوفان الاقصی و به پرسش کشیده شدن تصور پایان تاریخ

عبدالکریمی یکی دیگر از دلالت های این رویداد را به چالش کشیده شدن تصور پایان تاریخ دانست و گفت: در دهه های اخیر این تصور تقویت شده بود که جهانی شدن اقتصادی، توسعه فناوری، عادی سازی روابط، دیپلماسی و ادغام منطقه ای به تدریج منازعات تاریخی و ایدئولوژیک را کمرنگ می کند. اما هفتم اکتبر نشان داد که تاریخ همچنان زنده است و منازعات تاریخی، هویتی و معنایی را نمی توان صرفاً به مسائل اقتصادی و امنیتی تقلیل داد. برخلاف ادعای پایان تاریخ، یک مناقشه تاریخی می تواند دوباره سر برآورد و نظم مستقر را با بحران مواجه کند. از این منظر، طوفان الاقصی و مقاومت مردم فلسطین نشان داد که تصویر مسلط از نظم جهانی تا چه اندازه می تواند شکننده باشد.

این پژوهشگر فلسفه با بیان اینکه پس از این رویداد، دیگر نمی توان واقعیت سیاسی را صرفاً بر اساس مؤلفه هایی مانند فناوری، قدرت نظامی، ثبات اقتصادی و عادی سازی روابط تحلیل کرد، اظهار کرد: تاریخ، هویت، حافظه تاریخی، رنج انسانی، عدالت و معنا نیز در شکل گیری واقعیت سیاسی نقش دارند. به بیان دیگر، امر انسانی بار دیگر در برابر سلطه تکنولوژی و عقلانیت محاسبه گر حضور پیدا کرده است.

شکست سیاست حذف دیگری

عبدالکریمی با اشاره به اندیشه امانوئل لویناس درباره دیگری، یکی دیگر از پیامدهای فلسفی طوفان الاقصی را آشکارشدن بحران سیاست حذف دیگری دانست و گفت: لویناس به ما می آموزد که دیگری را نباید صرفاً از منظر خودمان ببینیم، بلکه باید بکوشیم او را از نگاه خودش نیز درک کنیم. فهم دیگری با معیارهای خودش، یکی از معیارهای اصالت اندیشه، سیاست و نظام های فکری است. هر نظام فکری، مذهبی، سیاسی یا تمدنی که نتواند دیگری را آن گونه که خود را می فهمد درک کند و همه چیز را صرفاً از منظر خویش ببیند، در معرض شکست قرار می گیرد. یکی از مسائل عمیق فلسفه اجتماعی، همین مسئله دیگری و چگونگی مواجهه با اوست.

این استاد فلسفه با اشاره به شکل گیری دوگانه «ما و آنها» در گفتمان مسلط غرب افزود: در این گفتمان، غرب با مفاهیمی مانند نظم، امنیت، تمدن، دموکراسی، رفاه، توسعه و عقلانیت تعریف می شود، درحالی که دیگریِ غیرغربی غالباً با مفاهیمی همچون تهدید، بی نظمی، خشونت، تروریسم، ناعقلانیت و توحش معرفی می شود. مسئله فلسطین این پرسش را پیش روی نظام سلطه قرار داد که آیا می توان دیگری را صرفاً به عنوان یک تهدید امنیتی تعریف کرد و انتظار داشت که او به یک ابژه و شیء تبدیل شود و همچنان سوژه تاریخی باقی نماند؟

وی با انتقاد از تبدیل انسان ها به اعداد و ارقام در مناسبات جهان معاصر گفت: در جهان امروز، انسان ها به آمار تبدیل می شوند؛ گفته می شود چند نفر در فلسطین کشته شدند یا چند کودک در غزه جان باختند، اما پشت این اعداد، انسان هایی با زندگی، هویت و رنج وجود دارند. طوفان الاقصی و مقاومت مردم فلسطین بار دیگر نشان داد که نمی توان یک سوژه تاریخی را نادیده گرفت یا آن را به ابژه ای برای محاسبه تبدیل کرد.

بحران جهان شمولی حقوق بشر در پرتو تحولات غزه

عبدالکریمی از دیگر پیامدهای فلسفی این رویداد را به پرسش کشیده شدن ادعای جهان شمولی اخلاق غربی دانست و اظهار کرد: غرب پس از جنگ جهانی دوم مجموعه ای از اصول را با عنوان ارزش های جهان شمول مطرح کرد؛ از جمله حقوق بشر، حقوق غیرنظامیان، حقوق زنان و کودکان، ممنوعیت شکنجه، منع مجازات جمعی و حفظ کرامت انسانی. اما تحولات غزه و خاورمیانه این پرسش را به طور جدی مطرح کرده است که آیا این اصول واقعاً جهان شمول اند یا در عمل تابع مناسبات قدرت سیاسی هستند؟

وی افزود: اگر کشته شدن غیرنظامیان در یک سوی منازعه محکوم شود، اما رنج غیرنظامیان در سوی دیگر با عنوان ضرورت های امنیتی توجیه شود، ادعای جهان شمولی ارزش ها با بحرانی جدی مواجه خواهد شد. این پرسش تنها از سوی منتقدان غرب مطرح نشده، بلکه برخی پژوهشگران غربی نیز درباره فرسایش اصول حقوق بشری در پی تحولات غزه بحث کرده اند.

انسان، صرفاً ماشین محاسبه منافع نیست

این استاد فلسفه در بخش دیگری از سخنان خود، طوفان الاقصی را نشانه ای از محدودیت قرائت ساده انگارانه از واقع گرایی در روابط بین الملل دانست و گفت: در برخی قرائت های ساده از رئالیسم، فرض بر این است که دولت ها قدرت و منافع خود را محاسبه می کنند و بر اساس آن رفتارهایی قابل پیش بینی دارند؛ اما هفتم اکتبر نشان داد که هویت، خاطره، دین، تحقیر تاریخی، آرمان گرایی و معنا نیز در سیاست بین الملل نقش دارند. انسان سیاسی صرفاً ماشین محاسبه منافع نیست. برای فهم جنبش هایی که خود را در قالب مقاومت، شهادت، جهاد یا رهایی تعریف می کنند، باید به هویت، حافظه تاریخی و رنج انسانی نیز توجه کرد. این مؤلفه ها را نمی توان از تحلیل سیاست و روابط بین الملل حذف کرد.

عبدالکریمی در ادامه به پارادوکس پیامدهای ناخواسته کنش های انسانی اشاره کرد و گفت: هیچ کنشگری نمی تواند همه نتایج و پیامدهای اقدام خود را پیش بینی کند. یک رویداد تاریخی ممکن است با هدف تغییر وضع موجود شکل بگیرد، اما پیامدهای آن لزوماً همان چیزی نباشد که کنشگران انتظار داشته اند. انسان تاریخ را می سازد، اما تاریخ الزاماً همان چیزی نمی شود که انسان قصد ساختن آن را داشته است.

طوفان الاقصی؛ رخدادی آشکارکننده

وی در جمع بندی سخنان خود، هفتم اکتبر 2023 را بیش از آنکه صرفاً حادثه ای نظامی بداند، رخدادی آشکارکننده توصیف کرد و گفت: این رویداد شکنندگی نظم امنیتی، بازگشت فلسطین به مرکز تاریخ، محدودیت قدرت تکنولوژیک در تأمین امنیت، بحران جهان شمولی حقوق بشر و نقش تعیین کننده روایت و گفتمان در ساخت واقعیت سیاسی را آشکار کرد. مهم ترین دلالت فلسفی این رویداد را می توان بازگشت امر انسانی به جهانی دانست که زیر سیطره تکنولوژی و عقلانیت حسابگر و محاسبه گر قرار گرفته است.

انتهای پیام

نظرات

captcha